سرطان به مجموعهای از بیماریها گفته میشود که در آنها رشد و تقسیم سلولها از کنترل طبیعی بدن خارج میشود. سلولهای سرطانی میتوانند به بافتهای اطراف حمله کنند و حتی از طریق خون یا سیستم لنفاوی به سایر اندامها گسترش یابند؛ فرآیندی که به آن متاستاز گفته میشود.
سلول طبیعی در برابر سلول سرطانی
در بدن سالم:
سلولها طبق برنامه رشد میکنند
در زمان مشخص تقسیم میشوند
سلولهای پیر یا آسیبدیده از بین میروند (مرگ برنامهریزیشده یا آپوپتوز)
در سرطان:
سلولها بیوقفه و بدون نیاز بدن تکثیر میشوند
فرمان مرگ سلولی را نادیده میگیرند
میتوانند به بافتهای سالم آسیب بزنند
علت ایجاد سرطان
سرطان معمولاً نتیجهٔ جهش (تغییر) در DNA سلولها است. این جهشها ممکن است به دلایل زیر رخ دهند:
عوامل ژنتیکی
سابقهٔ خانوادگی برخی سرطانها
جهشهای ارثی (مانند BRCA در سرطان پستان)
عوامل محیطی و سبک زندگی
عوامل فیزیکی و بیولوژیک
اشعهٔ فرابنفش (نور خورشید)
پرتوهای یونیزان
برخی ویروسها (مانند HPV، HBV، HCV)
انواع سرطان
سرطانها بر اساس بافت یا سلول منشأ دستهبندی میشوند:
1. کارسینومها (Carcinomas)
شایعترین نوع سرطان
منشأ: سلولهای پوششی
مثال:
سرطان ریه
سرطان پستان
سرطان کولون
2. سارکومها (Sarcomas)
منشأ: استخوان، عضله، بافت همبند
3. لوسمیها (Leukemias)
سرطانهای خون
معمولاً تودهٔ جامد تشکیل نمیدهند
4. لنفومها
سرطان سیستم لنفاوی
5. سرطانهای سیستم عصبی مرکزی
مغز و نخاع
مراحل پیشرفت سرطان (Stage)
سرطانها معمولاً از مرحله ۱ تا ۴ درجهبندی میشوند:
مرحله ۱: محدود به محل اولیه
مرحله ۲ و ۳: گسترش موضعی یا درگیری غدد لنفاوی
مرحله ۴: متاستاز به اندامهای دوردست
علائم شایع سرطان
علائم بسته به نوع سرطان متفاوتاند، اما برخی نشانههای هشداردهنده عبارتاند از:
کاهش وزن بیدلیل
خستگی مزمن
توده یا برجستگی غیرطبیعی
درد مداوم
تغییر در اجابت مزاج یا ادرار
خونریزی غیرعادی
زخمهایی که بهبود نمییابند
⚠️ وجود این علائم الزاماً به معنای سرطان نیست، اما نیاز به بررسی پزشکی دارد.
روشهای تشخیص
تشخیص سرطان معمولاً ترکیبی از روشهای زیر است:
معاینهٔ بالینی
آزمایش خون
تصویربرداری (CT، MRI، سونوگرافی)
بیوپسی (نمونهبرداری از بافت)
روشهای درمان سرطان
انتخاب درمان به نوع، مرحله و وضعیت بیمار بستگی دارد:
1. جراحی
حذف تودهٔ سرطانی
2. شیمیدرمانی
استفاده از دارو برای از بین بردن سلولهای سرطانی
3. پرتودرمانی
استفاده از اشعه برای نابودی سلولها
4. درمان هدفمند
هدف قرار دادن مسیرهای خاص سلولی
5. ایمونوتراپی
تقویت سیستم ایمنی برای مقابله با سرطان
پیشگیری از سرطان
اگرچه همهٔ سرطانها قابل پیشگیری نیستند، اما میتوان خطر را کاهش داد:
ترک سیگار
رژیم غذایی سالم
فعالیت بدنی منظم
واکسیناسیون (مانند HPV)
انجام غربالگریهای منظم
کاهش تماس با مواد سرطانزا
جمعبندی
سرطان یک بیماری پیچیده اما قابل تشخیص و در بسیاری موارد قابل درمان است، بهویژه اگر زود تشخیص داده شود. افزایش آگاهی، سبک زندگی سالم و پیشرفتهای پزشکی نقش مهمی در کاهش مرگومیر ناشی از سرطان دارند.