کتاب بهرام

عیلام، از سلسله‌های بومی‌ جنوب غرب فلات ایران، پیش از ورود آریایی‌ها بود که در حدود سه هزار سال حاکمیت خود، توانست بر سومر و بابل مسلط شود.
تمدن عیلام، نام تمدنی است که در پایان هزاره سوم پیش از میلاد در جنوب غرب فلات ایران حاکمیت داشت. منطقه تحت سیطره عیلام در دوره عیلام میانه وسعت یافت و در عصر هخامنشیان به شوش محدود شد. عیلامی‌ها کشور خود را هَتَمتی یعنی سرزمین خدایان نام نهاده بودند. حکومت عیلام در ۲۷۰۰ سال قبل از میلاد، اولین پادشاهی خود را به پایتختی شوش تشکیل داد. 

حکومت عیلام در حدود سه هزار سال پیش از میلاد در منطقه جنوب غربی ایران تشکیل شد. عیلامی‌ها سرزمین خود را هتمتی می‌نامیدند. قلمرو حاکمیت عیلام در دوره پادشاهان معروف این سلسله گسترش پیدا کرد و علاوه بر جنوب غرب ایران، بر بخش‌هایی از میان‌رودان (بین‌النهرین) نیز مسلط شد. عیلامی‌ها هرگاه قدرت بیشتری پیدا می‌کردند، نقش مهمی در سیاست‌های میان‌رودان بازی می‌کردند. عیلام در حدود سال‌های ۲۰۰۰ پیش از میلاد، بر سومر غلبه کرد، آن را برای همیشه از میان برداشت و میانرودان را به تصرف خود درآورد. مورخان، تاریخ سیاسی عیلام را به سه دوره تقسیم کرده‌اند:

عیلام باستان
عیلام باستان ابتدای حاکمیت دولت عیلام از سال ۲۷۰۰ تا ۱۶۰۰ پیش از میلاد را در بر می‌گیرد. دوره عیلامی باستان، سه سلسله از این حکومت را شامل می‌شودو از آن اطلاعات زیادی در دست نیست. سلسله‌های اوان و سیماشکی، سلسله‌هایی هستند که نام آن‌ها از کتیبه‌هایی که در بابل به‌جای مانده، به دست آمده است. سوکل‌مخ‌ها سلسله سوم عیلام هستند که بنا بر لقب پادشاهانشان، به این نام خوانده می‌شوند. این سلسله نیز در دوره عیلام باستان جای می‌گیرد.

عیلام میانه
از سال ۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میلاد را شامل می‌شود. در دوره میانه، شاهان سلسله عیلام نام سوکل‌مخ را حذف کردند و عنوان «شاه شوش و انشان» را برای خود برگزیدند. این دوره از حکومت عیلام را می‌توان درخشان‌ترین دوره این حکومت از نظر اقتصاد، هنر و معماری به شمار آورد. بیشتر معابد عیلام در این دوره ساخته شد. دوره میانه حکومت عیلام، دوره‌ای است که این حکومت شکل کاملا عیلامی به خود گرفت (دوره اول حکومت عیلام بیشتر شاخصه دولت‌های میان‌رودان را داشت). اثر بزرگی چون زیگورات چغازنبیل در این دوره ساخته شد. زیگورات چغازنبیل از لحاظ وسعت و جذابیت در معماری، با اهرام مصر قابل مقایسه است.

عیلام نو
از سال ۱۱۰۰ پیش از میلاد تا سال ۵۳۹ بعد از میلاد را شامل می‌شود. در دوره عیلام نو، آریایی‌های مهاجر وارد فلات ایران شدند. مهاجرت آریایی‌ها سبب محدود شدن قلمرو عیلام میانه شد. در کتیبه‌های آشور به ورود آریایی‌ها به ایران و تشکیل حکومت مادها اشاره شده است. علت ثبت این وقایع، درگیری‌هایی است که دولت ماد با آشور برای تسلط بر هگمتانه داشت. با حضور دولت ماد در ایران، قلمرو عیلام از انشان به شوش محدود شد. انشان، بعدها در جغرافیای حکومت‌های باستانی ایران به پارس تبدیل شد. پادشاهان دوره عیلام نو، هنوز خود را شاه انشان و شوش می‌نامیدند؛ اما سه شاه پایانی این سلسله، این لقب را از خود برداشتند.